Nəcib Fazil Qısakürək
Bir ədəbiyyatın əsil dəyərini təsbit etməkdən ötrü ona bir az uzaqdan baxmaq zəruridir. Bu uzaqlıq «zaman» mənasında ola bildiyi kimi bəzən «məkan» anlayışı ilə də bağlı ola bilər. Bu gün yaradılan əsərlərə bir dəyər biçmək, onların ədəbiyyat içində həqiqət ölçülərinə bağlı qalaraq bir yerə yerləşdirmək istədiyimizdə «zamanın sınağı» qarşımızda çətin bir məsələ olaraq çıxar. Gələcəyin nə cür olacağını kəsdirmək, sabahın onlara biçəcəyi dəyəri müəyyən etmək mümkün deyil. Zaman, əsərləri onlar haqqında yazılan dəyərləndirmələrlə birlikdə ələyər. Zaman amansızdır. Yazıçının və ya ədəbiyyatşünasın öz canının bir parçası saydığı əsərə zaman «sən son nəfəsini də verdin və ömrün burada bitmişdir» deyə bilər. Lakin belə olduğuna görə zamanı hər zaman adil bir hökmüdar da saya bilmərik. Bəzən zamanın öz hökmündə gecikdiyini də biz dəbiyyat tarixindən bilirik. Bax o uzaqlıqda, o gecikmə məsafəsində bir şairin bütün varlığıyla meydana çıxması hadisəsi az olmayıb… Məsələn, Türkiyə ədəbiyyatında uzun illər boyunca unudulan, xatırlanmayan və qiyməti verilməyn Yunis İmrə kimi. Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk illərində, Yunis İmrənin divanı Burhan Arpad tərəfindən latın əlifbası ilə dərc olunanda, yeniləşmə ehtiyacı içərisindəki türk şeri bütün dərinliyi və o nisbətdəki sadəliyi ilə özünə sehirləyici bir qaynaq tapmış oldu. Heca qəliblərinə bağlı o günün şeri Qərb təsirlərini bu qaynaqda yoğurdu. Xaricdən gələn bir təsir vardı, lakin Nəcib Fazildə bir zirvə qazanmış heca şeri mayasını Yunisdən almaqdaydı.
Modern türk şerində metafizik təmayül Nəcib Fazilin ədəbiyyata bir şimşək kimi gəldiyi illərdə, onun yaradıcı məzacında gözə çarpan gerçəkliyin əlçatmayan tərəflərini qurcalamaq cəhdləri ilə başlayır. Fiziki dünyadakı səbəb-nəticə əlaqələri, gündəlik gerçəkliyin dialektikası şairin ağrıların sakitləşdirə bilmir. Zamanın keçici olması, ölüm faktı, cinsiyyət duyğularının gəlib çırpıldığı boşluq hissi, yüksək istedadlara sahib bir ruhun bağlanacaq bir dəyər axtarışında içinə düşdüyü çarəsizlik – onun başlıca böhran mövzularıdır. Bu nöqteyi-nəzərdən baxdığımız zaman, «intellektual böhran» ifadəsi onun bir dövr yaradıcılığını əks tdirməkdən ötrü ox uyğundur. Bax bu böhranın cərəyan etdiyi sahə metafizikanın sahəsidir – ağılın öz səlahiyyətlərini hissiyyatın ixtiyarına vermək məcburiyyətində qaldığı , dəyişəbilən gerçəkliyin mütləq həqiqətə təslim olduğu bir sahə.
Necib Fazilin şerləri qayğısız bir həyat sürən oxucunu, gündəlik reallığı aşmaq cəhdi göstərməyən ruhu, içində bulunduğumuz zamandan o tərəfi götür-qoy etməyənləri, irdələməyənləri əsla tərətməz. O, acların əppək və əmək qovğasının şerini deyil, ancaq əppək və əmək qovğası etməyi zəruri etmiş materialist quruluşun ruh yoxsulluğunu, metafizik iflasının və inkarının meydana çıxardığı bu nəticələri, qarşısına yepyeni bir poetik təklif qoyaraq yazar. Onun yazdığı şerlər insan ruhunu düşdüyü yerdən, qor saçan qanadlarıyla alıb yüksəkliklərə doğru aparar.
Nəcib Fazil şerini oxuduğumuz zaman hiss edərik ki, o ruhumuzun ən saf tərəfindən bizi yaxalayar. Hissiyyatınız tamamən maddiləşmişsə, yəni şerin sizin üçün heç bir şey edə bilməyəcəyi elə bir nöqtədəsiniz ki, axı nədir bu öz-özümüzlə didişmə demək istəyirsiniz, bax o zaman bu şerlər sizə bir səs olaraq məcazlarından bağlarından – duyğu və düşüncə yaxıcılığından qırılmış olsa da, bəzi şeyləri söyləyəcəkdir. Ruh evinizdən ona bir qapı açdığınız zaman isə, ruhumuzun qaranlığa itələdiyi mövzular onun şeri ilə, bir yaz günü pəncərədən içəri süzülən ilk işıq kimi içəri girər. Əşyalar, ölçülər canlı bir varlıq halına dönər. «Atılan paltarlar boğazlanmış bir adam» kimidir.
Bu il Nəcib Fazilin anadan olmasının 100-cü ilindəyik. Vəfat edəndə 1983-cü ilin may ayı idi. Ömrünün son günlərinədək şerdən qopmamışdı. Ölümündən dərhal sonra dərc edilən, ölümündən bir neçə gün əvvəl bir curnala vermiş olduğu son şeri sanki bir vəsiyyət mahiyyətindəydi.
Zaman, metafizika sahəsinin vazkeçilməz bir mövzusu olaraq, son şerlərində də əbədiyyət qarşısındakı bir mühasibə vasitəsi kimi işləyirdi.Onun bu dünyadakı saatı dayananda, şer saatı dayanmadı. Həyatı boyunca, xüsusən də metafizik böhranını islam dünyagörüşünün təsəvvüfi qaynaqlarına enərək və oraya bağlanaraq yeni bir zəminə çəkdikdən sonra bütün dühasını ortaya qoyaraq verdiyi «fikir heysiyyəti və inam mübarizəsi», onun vəfatından çox öncə böyük meyvələrini verməyə başlamışdı. Həyatı boyunca bəzi fasilələrlə çıxartdığı «Böyük Doğu» adlı jurnal-qəzet, Anadolu torpaqlarında Qərb komplekslərindən çıxaraq öz mədəniyyət dəyərlərini inşa etməyə başlayan bir nəsil yaratdı.
Nəcib Fazil vəfat edəndə məni cəmi 15 yaşım var idi. İlk yazımı onun haqqında, məktibimizin divar qəzetində yazmışam. Məşhur «Qaldırımlar» şerinə aid özümə görə bir tənqidi araşdırma yazısı idi. O gündən bəri çox möhkəm əmin olduğum bir həqiqət vardır: «Çilə»nin (N. Fazil Kısakürəyin şerlər toplusu) ən az yarısını əzbər bilmirsənsə özünə şer yazma haqqını verə bilməzsən!
Müasir dövrdə türk dilində şerin nə olduğu məsələsində, şer sənətinin çatdığı yüksəklik məsələsində ilk «böyük» modern ölçü vahidi o idi. Arxasınca gələnləri öz şer estetikasına məhkum etmədən onlara böyük sənətə aparan yolu da göstərən o idi…
(Alatoran, http://www.alatoran.org/Jurnal_2004_2/jurnal_2004_2_05.html)